22 September 2024
De eerste fase van een voedselbos aanleggen is niet eenvoudig, merken wij. Om een goed voedselbossysteem aan te leggen zijn er veel beslissingen die je moet nemen die grote invloed hebben op het succes dan wel falen van het uiteindelijke bos. Deze beslissingen komen samen in een ontwerp. In dit blog duik ik verder in de waterhuishouding, een belangrijk punt om rekening mee te houden op de komkleigronden onder de Utrechtse Heuvelrug!
Grondwater, liever niet te hoog!
Bij de waterhuishouding in een voedselbos denken wij vooral aan wat de bomen nodig hebben om goed te groeien. Fruitbomen houden in het algemeen niet van natte ‘voeten’. Staat het hoogste grondwaterpeil (meestal in de winter) gemiddeld hoger dan 60cm onder het maaiveld, dan is er een kans op rotting en gebrek aan zuurstof van de wortels van veel soorten bomen. Wat uiteraard niet positief is voor de groei van de fruitbomen, en zelfs kan leiden tot massale sterfte. Dit natte jaar (t/m juni is het extreem nat geweest) is de grondwaterstand op ons perceel regelmatig veel hoger geweest.
Natte voeten voor Bosvol Smaak?
Hoe staat het grondwater er dan bij ons voor? Om daar een goed beeld van te krijgen hebben wij de hoogtekaarten van het AHN vergeleken met het peilbesluit van het waterschap. Wat bleek: de gemiddelde hoogte van onze akkers op de bollingen tussen de greppels is 3.00m boven NAP en het peilbesluit ligt tussen de 210cm boven NAP in de winter en 230cm in de zomer. Onder het maaiveld zou het water dus gemiddeld gezien niet boven de 70cm onder het maaiveld uit moeten komen. Prima stand voor een voedselbos zou je dus zeggen. Wat blijkt echter, er zijn meer factoren die een rol spelen!
Alarmerende berichten
Helaas ben je er dan nog niet. Na gesprekken met buren en de ecoloog van de Kromme Rijnstreek werden we gewaarschuwd voor de moeilijke omstandigheden van fruitbomen in de omliggende percelen. Een buurman die al zijn nieuwe appelbomen zag sterven dit jaar, de middelmatigheid van een hoogstam boomgaard tegenover ons en nog andere spookverhalen. Dit was het startpunt voor ons om toch nog eens goed te bestuderen wat er aan de hand is.
De complexiteit van kleigrond: slechte doorlaatbaarheid, capillaire werking en kwelwater
Wat is er namelijk met kleigrond aan de hand? Enerzijds moet je er rekening mee houden dat de doorlaatbaarheid van klei in het algemeen slecht is, en bij ons in het bijzonder. Neerslag blijft lang op de kleilaag liggen. Als de verdamping gering is (in de herfst/winter) en de neerslag hoeveelheden flink, kan het grondwater zelfs tot nabij het maaiveld geraken.
De grijze rivier klei die van 30-70 cm op ons land uitgesmeerd is, heeft ook een slechte interactie met de omliggende sloten van het waterschap, de klei blokkeert de doorstroming van water. Afwatering wordt zo extra bemoeilijkt.
Ook speelt bij kleigronden capillaire werking een relatief grote rol: de fijne structuur van klei trekt grondwater aan via natuurkundige principes die ik niet begrijp, wat voor ons perceel zo enkele decimeters kan schelen. Hierbij geldt: hoe verder van de sloten, hoe meer deze werking speelt.
Nog meer complexiteit!
Een laatste factor om rekening mee te houden bij het bepalen van de grondwaterstanden is het kwelwater. Weer iets nieuws!? Dat houdt dat er een opwaardse druk is van waterstromen uit de Utrechtse Heuvelrug. De neerslag die de Heuvelrug opneemt na een bui wordt grootdeels in de Heuvel opgeslagen, een deel hiervan stroomt echter naar beneden richting de kleigronden, waar het via ondergrondse waterwegen weer naar boven komt. Prachtig schoon water. Wel weer extra waterdruk. Om een idee te krijgen: gemiddeld zorgt dit voor 2 mm opwaardse waterdruk per dag.
Aan water zeker geen gebrek bij Bosvol Smaak!
Poeh wat een verhaal! Hoe nu verder?
Omdat wij vooral geinteresseerd zijn in de daadwerkelijke grondwaterniveaus, zijn we van plan dit komende winter gestructureerd bij te houden. We verwachten dat de doorlaatbaarheid van de grond gaat verbeteren door onze aanplant: plant-/boomwortels zullen de grond op termijn luchtiger maken. Op kwelwater en de peilbesluiten hebben we echter geen invloed! Door de komende tijd te monitoren krijgen we een beter beeld van de grondwaterstanden. En kunnen we hier rekening mee houden met onze beplantingkeuzes en grondophogingen.